รศ.ดร.กฤตินี ณัฏฐวุฒิสิทธิ์

 

ฉันขับรถพาพ่อไปงานฌาปนกิจลูกชายของเพื่อนพ่อ ผู้จากไปอายุรุ่นราวคราวเดียวกับฉัน เขาป่วยเป็นมะเร็ง ส่วนผู้ที่นั่งรอส่งเขาเป็นครั้งสุดท้ายคือแม่และเพื่อนของแม่ที่มาร่วมอยู่ข้าง ๆ ทั้งหมดอยู่ในวัยแปดสิบใกล้เคียงกัน แต่แตกต่างกันชัดเจนในการยืน เดิน และการพูดคุย ฉันนั่งมองคนรุ่นพ่อ แล้วหันไปมองภาพของคนรุ่นฉันที่ตั้งอยู่หน้างาน ระหว่างรอพิธี ความคิดฉันเริ่มออกเดินทาง ตกลงแล้วเราต้องการอะไรจากการมีชีวิตอยู่ ต้องการเวลาเพิ่มขึ้น ต้องการร่างกายที่ยังใช้งานได้ หรือยังมีอย่างอื่นที่เราไม่ได้นึกถึง

 

ความปรารถนาจะมีชีวิตอยู่นานไม่ใช่เรื่องใหม่ เพียงแต่เครื่องมือที่เราใช้ต่อรองกับความตายเปลี่ยนไปตามยุคสมัย คำว่า Lifespan หมายถึงช่วงชีวิตตั้งแต่เกิดจนตาย แต่เมื่ออ่านรายงานประชากรหรือสถิติสาธารณสุข คำที่มักพบคือ Life expectancy หรืออายุคาดเฉลี่ย ซึ่งเป็นค่าประมาณทางสถิติภายใต้เงื่อนไขการเสียชีวิตของประชากรในช่วงเวลาหนึ่ง เพราะความตายยากจะกำหนดได้จึงต้องอาศัยการคาดการณ์  ตัวเลขนี้นอกจากใช้เปรียบเทียบสุขภาพของประชากรและประกอบการกำหนดนโยบาย ยังส่งผลต่อวิธีคิดและการใช้ชีวิตของผู้คน เราคำนวณเงินเกษียณ ซื้อประกัน วางแผนที่อยู่อาศัย และเริ่มถามตัวเองว่าจะมีทรัพยากรพอสำหรับวันที่ยังอยู่แต่ทำงานไม่ไหวแล้วหรือไม่ ในมุมพฤติกรรมผู้บริโภค การซื้อสินค้าหรือบริการบางอย่างจึงไม่ได้จบลงที่สิ่งของตรงหน้า หากเป็นการซื้อความมั่นใจให้กับเวลาที่ยังมาไม่ถึง

 

หากมองย้อนกลับไป เราจะพบภาพของการสะเดาะเคราะห์ ต่อชะตา และการแสวงหายาอายุวัฒนะ
ในความหมายหนึ่ง สิ่งเหล่านี้คือภาษาที่มนุษย์ใช้สื่อสารกับความไม่แน่นอน เป็นความพยายามขอเวลาเพิ่ม หรืออย่างน้อยขอให้รู้สึกว่าตนเองยังทำบางอย่างได้ก่อนสิ่งที่ควบคุมไม่ได้จะมาถึง วันนี้ความปรารถนาเดิมเดินทางมาอยู่ในภาษาใหม่ ทั้งการแพทย์แม่นยำ การตรวจตัวชี้วัดสุขภาพ โปรแกรมส่งเสริมอายุยืน และในภาคการท่องเที่ยวมีตัวอย่างเช่น SHA Wellness ในสเปน ที่ระบุ “Where longevity is measurable”
พร้อมโปรแกรม Advanced Longevity กับบริการด้านการนอน โภชนาการ และการดูแลสุขภาพเฉพาะบุคคล เมื่อมองจากมุมนี้ มนุษย์อาจไม่ได้เลิกต่อรองกับความตาย เพียงแต่เพิ่มคู่สนทนาจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาเป็นห้องตรวจ แพทย์ และข้อมูลสุขภาพ โดยที่ความเชื่อเดิมก็ยังพบคู่กันไปกับวิทยาการสมัยใหม่ 

แต่การมีเวลาเพิ่มขึ้นก็พาอีกคำถามหนึ่งตามมา เราอยากได้เวลาแบบไหน นั่นคือพื้นที่ของคำว่า Healthspan หรือช่วงชีวิตที่มีสุขภาพดี พร้อมตัวชี้วัด เช่น Healthy Life Expectancy จากจำนวนปีที่คาดว่าจะมีชีวิตโดยปราศจากภาระความเจ็บป่วยและความพิการ ในรายงานปัจจุบัน องค์การอนามัยโลกระบุว่า อายุคาดเฉลี่ยของประชากรโลกในปี 2023 อยู่ที่ 73.3 ปี ขณะที่อายุคาดเฉลี่ยของการมีสุขภาพดีอยู่ที่ 62.8 ปี การให้ความสำคัญนี้มีมาแต่อดีต โดยสมัยก่อนภาพการดูแลสุขภาพที่เราคุ้นเคยอาจเริ่มต้นเมื่อมีอาการ ไปพบผู้ให้การรักษา กินยา พักฟื้น แล้วหวังว่าจะกลับไปใช้ชีวิตได้ตามเดิม แต่วันนี้ผู้บริโภคจำนวนหนึ่งไม่ได้รอให้ป่วยก่อนจึงลงมือ พวกเขาลุกขึ้นตรวจสุขภาพ ติดตามการนอน เลือกอาหาร ออกกำลังกาย และจัดตารางชีวิต จากสิ่งที่ต้องซ่อมเมื่อเสีย สุขภาพจึงค่อย ๆ กลายเป็นสิ่งที่ต้องดูแลระหว่างใช้งาน สำหรับบางคน การดูแลนี้เริ่มจากเรื่องใกล้ตัว เช่น อาหาร การออกกำลังกาย และการจัดการอารมณ์ สำหรับอีกหลายคน ขยายไปถึงอุปกรณ์ติดตามสุขภาพ สมาชิกฟิตเนส หรือการเดินทางไปพักในสถานที่ที่ช่วยจัดระเบียบชีวิตให้ใหม่ Six Senses Vana ในอินเดียเป็นตัวอย่างของการนำอายุรเวท โยคะ และแนวทางดูแลแบบดั้งเดิมมาจัดเป็นประสบการณ์พักฟื้นและดูแลสุขภาวะ พร้อมเทคโนโลยี Personalized Wellness ที่ใช้การประเมินสุขภาพ การเคลื่อนไหว และการนอนประกอบการออกแบบกิจกรรมและคำแนะนำให้ผู้เข้าพัก 

 

ระหว่างที่นั่งคิดไป ฉันเริ่มเห็นว่า ภายใต้ความแตกต่างของ Lifespan และ Healthspan หรือความปรารถนาจะอยู่นานและอยู่ดี มีสิ่งหนึ่งที่เป็นแรงขับร่วมกัน นั่นคือ”ความกลัว” ไม่ว่าจะกลัวตายหรือกลัวเจ็บ ซึ่งอาจนำไปสู่พฤติกรรม Fight or Flight (สู้หรือหนี) พร้อมสินค้าบริการที่ออกมาตอบโจทย์อีกมากมาย แต่ไม่ว่าจะอยู่ในสภาวะไหนก็ดูจะเป็นงานที่ไม่จบสิ้น ตราบเท่าที่เรายังมีความกลัวในสิ่งที่ต้องมาถึงในวันหนึ่งอยู่ดี Ready or not, it will come! ฉันไม่ได้คิดว่าการรักษาหรือป้องกันเป็นเรื่องผิด ตรงกันข้าม สิ่งเหล่านี้มีคุณค่าอย่างยิ่ง เพียงแต่ฉันกำลังคิดว่า นอกเหนือจากการพยายามจัดการควบคุมความกลัวที่มี เราจะเรียนรู้เพื่ออยู่กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้อย่างไร จาก “ความกลัว” จึงอาจต้องมีพื้นที่ให้ “ความกล้า” เข้ามาบ้าง ไม่ใช่กล้าท้าทายความตายหรือการเจ็บป่วย แต่กล้าพูดถึงมัน กล้าวางแผน และกล้ายอมรับว่าคุณค่าของชีวิตไม่จำเป็นต้องวัดจากการเอาชนะทุกความเสื่อมถอยที่เกิดขึ้น

การหันมาเผชิญความไม่เที่ยงไม่ใช่ความคิดใหม่ ในสายการพัฒนาเชิงจิตวิญญาณ มีการฝึกระลึกถึงความตาย หรือการฝึกสติที่ทำให้เห็นว่ากายป่วยใจไม่ป่วยตามก็ได้ สิ่งที่น่าสนใจคือแนวคิดเช่นนี้กำลังมีรูปแบบร่วมสมัยที่จับต้องได้มากขึ้น การดูแลแบบประคับประคอง หรือ Palliative Care เป็นตัวอย่างสำคัญ องค์การอนามัยโลกอธิบายว่าเป็นแนวทางเพิ่มคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยและครอบครัวที่เผชิญโรคคุกคามชีวิตผ่านการป้องกันและบรรเทาความทุกข์ทั้งทางกาย จิตใจ สังคม และจิตวิญญาณ ไม่ใช่การหยุดดูแล และไม่จำเป็นต้องรอจนถึงวันสุดท้ายของชีวิต แต่สามารถเริ่มตั้งแต่ระยะแรกของโรคและทำควบคู่กับการรักษาได้ นี่เป็นการเปลี่ยนคำถามที่สำคัญ จาก “ยังทำอะไรกับการเจ็บป่วยและความตายได้อีก” มาเป็น “ยังทำอะไรให้คนคนนี้ใช้ชีวิตได้ดีขึ้น” ในประเทศไทยยังมี “สมุดเบาใจ” ช่วยเปลี่ยนเรื่องที่พูดยากให้กลายเป็นบทสนทนาที่เริ่มต้นได้ผ่านการทบทวนความต้องการเกี่ยวกับการดูแลช่วงท้าย การสื่อสารกับครอบครัวและทีมสุขภาพ ตลอดจนความประสงค์เกี่ยวกับร่างกายและงานศพ พินัยกรรมชีวิต (Living Will) ลักษณะนี้เกี่ยวข้องกับการวางแผนดูแลและการรักษาที่ตนเองต้องการในกรณีที่กำลังอยู่ในวาระสุดท้ายของชีวิต 
ซึ่งมีวัตถุประสงค์ต่างจากพินัยกรรมจัดการทรัพย์สินหลังจากไป (Will)

 

ในมุมพฤติกรรมผู้บริโภค สิ่งที่เปลี่ยนไปจึงไม่ใช่เพียงรายการสินค้าหรือบริการ แต่คือความหมายของการเตรียมพร้อม บางคนไม่ได้ซื้อความมั่นใจว่าจะหลีกเลี่ยงการสูญเสียได้ หากกำลังสร้างความมั่นใจเมื่อการสูญเสียมาถึง ภาคการท่องเที่ยวก็พบว่าเริ่มมีพื้นที่สำหรับความต้องการเช่นนี้มากขึ้น ตัวอย่างที่ได้ยินบ่อยเช่นที่พูดถึง Bucket List หรือรายการสิ่งที่อยากทำก่อนตาย ที่มักรวมการเดินทางไปในที่ปรารถนา หรืออีกตัวอย่างเชิงพื้นที่ เช่น Grief Camp ของ Kripalu ในสหรัฐอเมริกา ที่เปิดพื้นที่สำรวจความโศกเศร้าจากการเสียชีวิต รวมถึงการสูญเสียด้านสุขภาพและความสัมพันธ์ พร้อมเรียนรู้วิธีรับมือ ค้นหาความหมาย และกลับมาพบความเบิกบานอีกครั้ง การเดินทางแบบนี้ไม่ได้เสนอให้เราลืมสิ่งที่เกิดขึ้น แต่ให้เวลาและสถานที่สร้างความกล้าที่จะเผชิญหน้าและอยู่กับความสูญเสียในชีวิต 

 

เสียงพิธีกรเคาะไมค์ดึงฉันกลับมาที่งาน ความคิดเรื่องอายุ สุขภาพ และความตายหยุดลงชั่วคราว ทุกคนขยับตัวเตรียมเข้าสู่พิธี หลังจบงาน พ่อกับเพื่อน ๆ ร่ำลากัน ฉันมองภาพนั้นแล้วอดคิดไม่ได้ว่า นี่จะเป็นครั้งสุดท้ายที่ใครบางคนได้กล่าวลากับใครอีกคนหรือเปล่า และมีกี่คนที่ได้บอกกล่าวก่อนถึงวันที่อาจพูดเองไม่ได้ กลับขึ้นรถฉันถามพ่อถึงสมุดเบาใจกับพินัยกรรมที่ทำแล้วฝากสำเนาให้พ่อเก็บไว้ “พ่อจำได้ใช่มั้ยว่าเก็บไว้ที่ไหน” พ่อตอบ “อือ ๆ” คำตอบสั้น ๆ ไม่ได้ทำให้ฉันมั่นใจนัก ฉันจึงถามย้ำว่าเก็บไว้ตรงไหน
ได้คำตอบเป็นที่พอใจแล้วฉันก็เริ่มเล่าให้พ่อฟังว่าระหว่างรอพิธีฉันคิดเรื่อง Lifespan กับ Healthspan และคิดว่าเราควรเตรียมตัวให้พร้อมอย่างไร พ่อฟังแล้วพูดขึ้น “อ้อ ๆ อย่าลืม Joyspan ด้วยล่ะ” ทำให้ฉันเงียบไป … ฉันกำลังเตรียมตัวสำหรับวันที่อาจป่วย เตรียมตัวสำหรับวันที่ต้องตาย แต่ระหว่างเตรียมนั้น ฉันอาจเคร่งเครียดกับมันเสียจนลืมถามว่าแล้ววันนี้จะอยู่อย่างไรให้มีความสุข

ฉันหันไปมองพ่อ หมอต่างจังหวัดที่ยังเปิดคลินิกสัปดาห์ละห้าวันตั้งแต่จันทร์ถึงศุกร์ แต่งตัวเชย ๆ ไม่ใช้ของแบรนด์เนม และไม่เคยออกตามหาร้านอาหารดัง หลังเลิกงานกินข้าวเสร็จ พ่อจะออกไปเดินพร้อมไม้หนึ่งอัน พ่อบอกว่าเอาไว้ไล่หมา แม่เคยโทรมาเล่าว่า วันหยุดพ่อชอบขับรถไปไกล ๆ ทั้งที่ตาก็ไม่ค่อยดีแล้ว น้ำเสียงแม่มีทั้งความห่วงและความบ่น ฉันเคยถามพ่อว่าอยากไปไหน เดี๋ยวพาไป “ไม่อยากไปไหน แค่ขับไปเรื่อย  ๆ” พ่อตอบ ตอนนั้นฉันไม่ค่อยเข้าใจ ถึงกับสงสัยว่านี่คืออาการซึมเศร้าหรือเปล่า เพราะในความคิดของฉัน การออกเดินทางน่าจะต้องมีจุดหมาย มีสถานที่ที่อยากเห็น มีร้านที่อยากกิน หรืออย่างน้อยมีเหตุผลให้ตอบได้ว่าออกไปทำไม วันนี้ฉันเริ่มเห็นความเป็นไปได้อีกอย่างหนึ่ง พ่ออาจไม่ได้กำลังตามหาอะไร แกอาจแค่ชอบเวลาที่ได้เห็นถนน เห็นท้องฟ้า และปล่อยให้ภาพข้างทางค่อย ๆ ผ่านไปเท่านั้นเอง

 

บทส่งท้าย: หลังงานศพ ฉันกลับมาค้นคว้าเรื่อง Joy เพิ่มเติม และพบว่าคำว่า Joyspan ไม่ได้มีอยู่เพียงในบทสนทนาบนรถของเรา Dr. Kerry Burnight นักวิชาการด้านผู้สูงวัย ใช้คำนี้เป็นชื่อหนังสือ Joyspan: The Art and Science of Thriving in Life’s Second Half โดยอธิบายถึงชีวิตยืนยาวที่มีความผาสุก Joyspan ในบริบทนี้จึงเป็นกรอบชวนคิดเรื่องคุณภาพของการมีชีวิต ไม่ใช่ตัวชี้วัดมาตรฐานแบบอายุคาดเฉลี่ย และไม่จำเป็นต้องหมายถึงการมีสุขภาพดีอยู่ตลอดเวลา Joy หรือความเบิกบานอาจอยู่ร่วมกับข้อจำกัด ความเศร้า และการเปลี่ยนแปลงของชีวิตได้ สำหรับฉันสิ่งที่น่าสนใจที่สุดคือ Joy ไม่จำเป็นต้องเป็นเรื่องใหญ่โต สำหรับบางคนอาจเป็นการได้ยิ้มน้อย ๆ ให้ตัวเองและคนที่เดินผ่านไป การยังพอช่วยใครได้ หรือการได้ทำกิจกรรมธรรมดาที่รู้สึกว่าเป็นของตนเอง แม้สิ่งของ บริการ และการเดินทางจะมีส่วนเปิดโอกาสให้มันเกิดขึ้นได้ แต่คงไม่มีผู้ประกอบการรายใดบรรจุ Joy ลงกล่องแล้วส่งมอบให้ทุกคนรู้สึกเหมือนกันได้ หากต้องเกิดจากการที่เราเปิดใจเข้าไปมีส่วนร่วมกับทุกสิ่งที่เกิดขึ้นในชีวิต  

 

เมื่อย้อนกลับไปคิดถึงคำของพ่อ ฉันจึงเริ่มเข้าใจว่าการเตรียมพร้อมกับการวางใจไม่ใช่สิ่งตรงข้ามกัน
เราจัดการเรื่องที่จัดการได้ จากนั้นก็วางลงแล้วเบิกบานไปกับการปล่อยให้ชีวิตดำเนินไปตามทางของมัน