รศ.ดร.กฤตินี  ณัฏฐวุฒิสิทธิ์

 

 

 

ช่วงเวลาที่ผ่านมาเราเคยชินกับคำว่า “สังคมสูงวัย” (Aging Society) ซึ่งหลายคนฟังแล้วนึกถึงภาพของความเสื่อมถอยและข้อจำกัด แต่แท้จริงแล้ว มันอาจเป็น “ฤดูกาลใหม่ของชีวิต” ที่เต็มไปด้วยสีสัน ความมั่นคง และโอกาสแห่งการเรียนรู้ รายงานขององค์การอนามัยโลก (WHO) และองค์การสหประชาชาติ (UN) ระบุว่า ภายในปี 2050 ประชากรโลกกว่าหนึ่งในสี่ จะมีอายุเกิน 60 ปี สำหรับประเทศไทย เราได้ก้าวสู่ “สังคมสูงวัยสมบูรณ์” ตั้งแต่ปี 2021 และคาดว่าจะเข้าสู่ “สังคมสูงวัยระดับสุดยอด” (Super-Aged Society) ภายในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า หมายความว่ามากกว่าหนึ่งในสามของประชากรไทยทั้งหมด จะเป็นผู้สูงวัย

 

เบื้องหลังตัวเลขนี้คือภาพชีวิตที่เปลี่ยนไปอย่างน่าสนใจ มนุษย์มีอายุยืนยาวขึ้นจากเทคโนโลยีการแพทย์ ระบบสุขภาพที่เข้มแข็ง และสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อการดูแลตนเองมากขึ้น งานวิจัยทั้งด้านวิทยาศาสตร์และสังคมศาสตร์จำนวนมากมุ่งศึกษาความเป็นอยู่ของผู้สูงวัยในมิติสุขภาพกาย จิตใจ รายได้หลังเกษียณ และความสัมพันธ์ทางสังคม ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้นโยบายรัฐมุ่งไปสู่ “การป้องกัน” การเจ็บ การจน และการโดดเดี่ยวของผู้สูงอายุ ซึ่งเป็นพื้นฐานของคุณภาพชีวิต อย่างไรก็ตาม อีกมิติหนึ่งที่มักถูกมองข้าม คือการมอง “วัยสูง” ไม่ใช่ช่วงปลาย แต่คือ “ช่วงบ่มของชีวิต” — เวลาอันล้ำค่าที่คนได้อยู่กับสิ่งที่สั่งสมมา ทั้งประสบการณ์ ความมั่นใจ และเสรีภาพจากกรอบหน้าที่การงานหรือบทบาททางสังคม 

 

Like a Fine Wine — ยิ่งบ่ม ยิ่งดี

ไวน์เมื่อแรกหมักมักจะฝาดจัด เพราะมี “แทนนิน” จากเปลือกและเมล็ดองุ่น แทนนินคือ สารประกอบสำคัญที่ทำหน้าที่เหมือนไม้ค้ำยันของไวน์ให้มีโครงสร้างที่มั่นคง ทำให้ไวน์คงตัวได้นานและมีศักยภาพในการพัฒนาเมื่อเวลาผ่านไป ถ้ามีมากเกินไปจะให้รสขมและแข็ง แต่ถ้าพอดีมันจะกลายเป็นหัวใจของรสกลมกล่อมในอนาคต เมื่อไวน์ผ่านการบ่มอย่างเหมาะสม แทนนินจะค่อย ๆ จับกับโปรตีนและเม็ดสีจนตกตะกอน ส่งผลให้เนื้อไวน์ใสขึ้น นุ่มขึ้น มีกลิ่นรสละเมียดขึ้น ชีวิตคนก็เช่นเดียวกัน ความ “ฝาดขม” ของชีวิต—ความผิดพลาด ความเหนื่อย ความสูญเสีย คือ แทนนินของเรา มันหล่อหลอมให้เรามี “โครงสร้างภายใน” ที่มั่นคงจากบทเรียนในอดีต หากเราได้ใคร่ครวญ สิ่งเหล่านี้จะตกตะกอนกลายเป็น ปัญญา เมตตา และความเข้าใจชีวิต

 

เฉกเช่นไวน์ที่ผ่านการบ่มอย่างเหมาะสม จะสร้างมิติทางรสและกลิ่นที่ซับซ้อนระหว่างน้ำตาล กรด และแทนนิน จากกลิ่นผลไม้สดของไวน์อ่อนวัย ค่อย ๆ แปรเป็นกลิ่นไม้โอ๊ก วานิลลา ช็อกโกแลต ดอกไม้แห้ง หรือเครื่องเทศหอม บางขวดมีกลิ่นดินเปียกหรือเปลือกหนังที่เล่าถึงกาลเวลา ไวน์ดีไม่ได้มีเสน่ห์เพราะความเข้ม หากเพราะความกลมกล่อม และสมดุลระหว่างอดีตกับปัจจุบัน ชีวิตผู้สูงวัยก็เช่นกัน ผ่านทั้งความสำเร็จและล้มเหลว การมอบให้และได้รับ ความมั่นใจและไหวหวั่น แต่ละคนสะสม “กลิ่นรสแห่งชีวิต” เอาไว้ ไม่ว่าจะเป็นกลิ่นอ่อนโยนของการให้อภัย หรือรสเข้มข้นในการต่อสู้ ความงามของวัยนี้จึงอยู่ที่ความกลมกลืนเป็นหนึ่งเดียวกับชีวิต เมื่อเปิดใจยอมรับทุกสิ่งที่เกิดขึ้น ไม่ว่าหวานหรือขม เข้มหรืออ่อน ชีวิตก็จะค่อย ๆ เผยมิติที่ลุ่มลึกและอบอุ่นออกมา 

 

ไวน์ที่ผ่านการบ่มแต่ละขวดจะมีเอกลักษณ์ของตัวเอง เพราะถิ่นปลูกองุ่น ดิน น้ำ อากาศ และปีที่ผลิต ล้วนเป็นปัจจัยที่ร่วมหล่อหลอมทั้งรสและกลิ่นเฉพาะตัว ไม่มีไวน์ใดเหมือนอีกขวดได้อย่างแท้จริง เช่นเดียวกับผู้คน โดยเฉพาะผู้สูงวัยซึ่งแต่ละคนต่างมี “แหล่งที่มา” ของชีวิตแตกต่างกัน บางคนเติบโตท่ามกลางท้องนาและลมหนาว บางคนผ่านรอยเท้าในเมืองใหญ่ บางคนอาจมาจากเส้นทางที่เงียบสงบ ในขณะที่อีกหลายคนผ่านหลุมบ่อ พาพลิกคว่ำคะมำหงาย เมื่อชีวิตเหล่านี้ถูกบ่มด้วยความอดทน ความเพียร และกาลเวลา ก็จะค่อย ๆ เผย “คุณค่าในแบบของตนเอง” อย่างเป็นธรรมชาติ — ไม่ต้องเสแสร้งหรือเปรียบเทียบกับใคร ความงามของแต่ละชีวิตจะผลิบานในจังหวะที่เหมาะสม รุ่มรวยด้วยทุนทางวัฒนธรรม ความทรงจำ และบทเรียนอันล้ำค่า ซึ่งรวมกันเป็นเสน่ห์เฉพาะของวัยนี้ 

 

ศิลปะการบ่มวัย 

การบ่มไวน์ให้ดี ต้องอาศัยทั้งเวลา วัตถุดิบ และสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม เช่นเดียวกับ การบ่มวัยให้มีความหมาย ซึ่งประเทศไทยถือว่ามีจุดแข็งติดอันดับต้น ๆ ของประเทศที่ผู้สูงวัยทั่วโลกนิยม ทั้งในฐานะ “จุดหมายท่องเที่ยว” และ “ที่พำนักระยะยาว” (Long-Stay Destination) โดยในรายงานการจัดอันดับแหล่งเกษียณอายุของ Forbes ปี 2025 ไทยถูกยกให้เป็นหนึ่งในประเทศที่เหมาะที่สุดในการใช้ชีวิตหลังเกษียณ มีเมืองอย่างเชียงใหม่ หัวหิน ภูเก็ต และเกาะสมุยติดอยู่ในลิสต์ ข้อมูลจากองค์การการท่องเที่ยวโลก (UNWTO) และกรมการท่องเที่ยวเผยว่า ไทยมีองค์ประกอบครบทั้งด้านค่าใช้จ่ายที่สมเหตุสมผล ระบบการแพทย์มาตรฐานสูง สิ่งอำนวยความสะดวกครบวงจร ส่วนผสมธรรมชาติและวัฒนธรรม และที่สำคัญคือมิตรภาพและน้ำใจของคนไทย ผู้สูงวัยจากญี่ปุ่น เยอรมนี และยุโรปเหนือจำนวนมากนิยมเดินทางมาท่องเที่ยวและพำนัก บ้างเพื่อหลบอากาศหนาวจัด บ้างเลือกอยู่ยาวจนกลายเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนไทย หลายคนมองว่า “เมืองไทยคือบ้านหลังที่สอง” 

 

นับได้ว่าประเทศไทยมีความพร้อมในการสร้างการ “อยู่ได้ อยู่ดี” ให้กับผู้สูงวัย และยิ่งกว่านั้นยังมีศักยภาพที่จะก้าวไปสู่การ “อยู่อย่างมีความหมาย” ได้อย่างแท้จริง แต่ทั้งนี้ต้องอาศัย “ศิลปะของการบ่มวัย” เช่นเดียวกับการบ่มไวน์ที่มีองค์ประกอบสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ ความมั่นคง การอยู่เย็น และการเป็นร่มเงา

 

 

“มั่นคง” การบ่มไวน์ต้องอยู่ในห้องที่ไม่สั่นสะเทือน ความเคลื่อนไหวแม้เพียงเล็กน้อยอาจทำให้ตะกอนฟุ้ง กลบรสชาติ ชีวิตผู้สูงวัยก็ต้องการพื้นที่มั่นคงในลักษณะเดียวกัน ไม่ใช่เพียงที่อยู่อาศัย แต่คือความมั่นใจในระบบสนับสนุน ทั้งสุขภาพ ความสงบทางใจ และการจัดการทางการเงิน ประเทศไทยมีข้อได้เปรียบเรื่องวัฒนธรรม ความอ่อนโยนเป็นมิตรที่ช่วยให้ผู้สูงวัยรู้สึกปลอดภัย แต่สิ่งที่ต้องเสริมคือเสถียรภาพทางนโยบายและการเมือง ที่จะเอื้อให้เกิดการพัฒนาสังคมที่เท่าเทียมเป็นธรรมอย่างต่อเนื่อง สร้างสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมสำหรับผู้สูงวัย ด้านการท่องเที่ยว ไทยสามารถขยับสู่ “มาตรฐานแห่งความมั่นคงสำหรับผู้สูงอายุ” ได้อย่างเป็นรูปธรรม ผ่านการพัฒนาระบบทางเดินและอาคารให้เป็นมิตรกับผู้ใช้รถเข็นและผู้มีข้อจำกัดการเคลื่อนไหว การจัดบริการลิฟต์ ทางลาด ห้องน้ำ และป้ายสัญลักษณ์ตามหลักการท่องเที่ยวเพื่อทุกคน (Tourism for All) ซึ่งเริ่มนำร่องแล้วในโครงการความร่วมมือระหว่าง ททท. และภาคีเครือข่ายมูลนิธิอารยสถาปัตย์เพื่อคนทั้งมวล  และยังรวมไปถึงการออกแบบบริการเดินทางที่มุ่งเน้นความปลอดภัยและการช่วยเหลือผู้สูงวัย เช่น บริการทัวร์และรถตู้สำหรับผู้สูงอายุและผู้ใช้วีลแชร์ ตลอดจนบริการผู้ดูแลหรือ caregiver ร่วมเดินทาง 

 

“อยู่เย็น” การบ่มไวน์ต้องอาศัยอุณหภูมิคงที่และความชื้นที่เหมาะสม หากร้อนหรือเปลี่ยนแปลงฉับพลัน ไวน์จะสูญเสียสมดุลได้ง่าย ประเทศไทยเราแม้อากาศอาจสร้างความร้อนกาย แต่ความเป็นไทยให้ความสำคัญกับอุณหภูมิใจ ทั้งใจเย็นและเย็นใจ ความสบายๆ ของคนไทย ช่วยสร้างบรรยากาศความผ่อนคลาย ซึ่งเป็นปัจจัยทางจิตใจที่ผู้สูงวัยทั่วโลกมองหา จากผลงานวิจัยด้านการท่องเที่ยวเชิงสุขภาวะและผู้สูงอายุจำนวนมาก มีข้อค้นพบที่สอดคล้องกันว่า การท่องเที่ยวที่ให้โอกาสได้พักผ่อน จัดจังหวะชีวิตช้าลง และอยู่ในสภาพแวดล้อมที่สงบ มีผลเชื่อมโยงกับระดับสุขภาวะจิตที่ดีขึ้น ทั้งในมิติความสุข ความพึงพอใจในชีวิต และการจัดการความเครียด ไทยมีข้อได้เปรียบที่สามารถผลักดันเป็นจุดขายสร้างความแตกต่าง ในการจัดการท่องเที่ยวเชิงสุขภาวะ (Wellness Tourism) และการท่องเที่ยวที่เน้นความผ่อนคลายทางจิตใจ พร้อมกิจกรรม เช่น โยคะ สมาธิ โปรแกรมพักใจ การเรียนรู้สมุนไพรและการดูแลตัวเองแบบไทย หรือการท่องเที่ยวธรรมชาติแบบค่อยเป็นค่อยไป สิ่งเหล่านี้ไม่เพียงตอบโจทย์การพักผ่อน แต่ยังบ่มใจให้ผู้สูงวัยได้สัมผัสถึงความอยู่เย็นเป็นสุข 

 

“เป็นร่มเงา” ไวน์บ่มในที่มืด เพราะแสงมากเกินไปจะทำให้ไวน์เสื่อม แต่ในความมืดนั้น ต้องมีแสงบางส่วนเพียงพอให้กระบวนการทางเคมีดำเนินไปอย่างสมดุล ผู้สูงวัยในสังคมไทยเป็น “ร่มเงา” ของครอบครัวมาเนิ่นนาน ผ่านทั้งการถ่ายทอดความรู้ประสบการณ์ การดูแลและปกป้อง แต่วันนี้ เราอาจขยายบทบาทนั้นให้ไปไกลกว่าแค่การให้ความร่มเย็น สู่การให้ชีวิตที่ลุ่มลึกและงอกงาม ประเทศไทยมีศักยภาพในการสร้างบทบาทใหม่ของผู้สูงวัย ด้วยฐานวัฒนธรรมที่เคารพนบนอบผู้ใหญ่ โดยอาจดำเนินการผ่านโครงการอาสาสมัครต่าง ๆ ด้านการท่องเที่ยวอาจเกิดเป็นการท่องเที่ยวเชิงอาสา (Voluntourism) ที่ให้ผู้สูงวัยร่วมดูแลสิ่งแวดล้อมหรือสอนภาษาแก่เยาวชน ฝั่งเจ้าของพื้นที่อาจมีการจัดการท่องเที่ยวชุมชน CBT (Community-Based Tourism) ที่ให้ผู้สูงวัยในท้องถิ่นร่วมถ่ายทอดภูมิปัญญา เช่น การทำอาหารพื้นบ้าน งานหัตถกรรม หรือที่เห็นเป็นตัวอย่าง เช่น โครงการ “Wisdom on Tour” ของกรมการท่องเที่ยว ที่เปิดเวทีให้ผู้สูงวัยเป็นผู้นำทริปเชิงวัฒนธรรม ถ่ายทอดประสบการณ์ชีวิตจริง การท่องเที่ยวลักษณะนี้ตอบโจทย์แนวโน้ม “Slow Tourism” เป็นการท่องเที่ยวที่เน้นความสัมพันธ์และความหมาย มากกว่าเพียงการชมสถานที่ และยังเป็นการเปิดโอกาสให้ผู้สูงวัยได้ส่งผ่านคุณค่า และส่งต่อแง่งามของชีวิตให้แก่คนรุ่นต่อไป

 

 

เมื่อถึงเวลาเปิดขวด

ไวน์ทุกขวดมีเวลาที่เหมาะสมสำหรับการเปิด ถ้ารีบเกินไป รสจะยังไม่กลมกล่อม แต่ถ้าเก็บไว้นานเกินไป ก็อาจโรยรา จนขาดเสน่ห์ ชีวิตคนก็เช่นเดียวกัน มีช่วงเวลาที่ “พร้อมจะเปิดเผยคุณค่า” ของตัวเอง และแบ่งปันสิ่งที่บ่มไว้ให้คนอื่นได้สัมผัส เมื่อถึงวันนั้น ผู้สูงวัยจะไม่ใช่เพียง “ผู้ที่ต้องรับการดูแล” แต่คือ “ผู้มอบรสชาติชีวิต” สร้างความรื่นรมย์ ความอิ่มเอม และแรงบันดาลใจให้กับคนรอบข้าง เหมือนการได้ดื่มไวน์ชั้นดีที่ต้องค่อย ๆ ละเลียดแล้วพบทั้งกลิ่นรสและความทรงจำผุดขึ้นทีละชั้น ประเทศไทยในวันนี้มีองค์ประกอบพร้อมแล้วที่จะเป็น “แหล่งบ่มวัยงาม” ให้ทั้งคนไทยและผู้คนจากทั่วโลกได้มาใช้ช่วงเวลาพิเศษของชีวิตร่วมกัน สังคมไทยจึงอาจก้าวข้ามจากภาพของ “สังคมสูงวัย” ไปสู่ “สังคมสูงไวน์” — สังคมที่เล็งเห็นคุณค่าของกาลเวลาที่ผ่านไป เคารพรากและเรื่องราวของผู้คน และยินดีส่งต่อกลิ่นรสแห่งประสบการณ์ ความงาม และภูมิปัญญา

 

ขอยกแก้ว Cheers! ให้กับ “ผู้สูงไวน์” ทุกคน ที่ผ่านการบ่มอย่างเข้าใจ และยังคงมอบรสละมุนของชีวิตให้กับสังคม