บัณฑิต เอนกพูนสินสุข

 

 

ฤดูร้อนเคยเป็นฤดูขายฝันของอุตสาหกรรมการท่องเที่ยว ทั้งชายหาด เมืองเก่า คาเฟ่กลางแจ้ง เที่ยวบินวันหยุด และไอแดดอุ่น ๆ คือวัตถุดิบที่ถูกหยิบยกขึ้นมาขายเป็นแพ็กเกจการท่องเที่ยวมานานหลายทศวรรษ แต่โลกที่ร้อนขึ้นกำลังทำให้ความฝันนั้นเริ่มละลาย ไม่ใช่แค่ในคำโฆษณา หากแต่บนถนน สนามบิน ชายฝั่ง และเมืองท่องเที่ยวจริง ๆ

นักท่องเที่ยวอาจไม่ชอบฝน แต่พวกเขากลัวความร้อนมากกว่า เมืองที่เคยขายแสงแดดอาจพบว่าแดดในปัจจุบันมันช่างร้อนและจ้าซะเหลือเกิน ชายหาดที่เคยขายความอบอุ่นอาจร้อนจนไม่มีใครอยากไปนอนอาบแดด สนามบินอาจเผชิญรันเวย์ที่ร้อนจัด ถนนละลาย เที่ยวบินล่าช้า พายุรุนแรงขึ้น และไฟป่าที่ปิดเส้นทางท่องเที่ยวโดยไม่ทันตั้งตัว

เบื้องหลังความเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้มีเพียงก๊าซเรือนกระจกเป็นต้นเหตุ แต่ยังเกี่ยวข้องกับคุณสมบัติพื้นฐานของโลกที่ไม่ค่อยถูกพูดถึงในวงการท่องเที่ยวมากนัก สิ่งนั้นคือค่าแอลบีโด (Albedo) ของโลก หรือค่าความสามารถของพื้นผิวโลกในการสะท้อนรังสีแสงอาทิตย์กลับสู่อวกาศ

 

 

โลกที่มืดลง ทำให้วันหยุดแพงขึ้น

แม้ Albedo ฟังดูแล้วเหมือนเป็นคำศัพท์ที่ใช้ในห้อง Lab มากกว่าคำที่ใช้ในห้องประชุมของสายการบินหรือโต๊ะประชุมผู้บริหารโรงแรม แต่ผลกระทบของมันกำลังเดินทางมาถึงรายได้ กำไร ขาดทุน ของธุรกิจท่องเที่ยวแล้ว 

พื้นผิวสีขาว เช่น น้ำแข็ง หิมะ เมฆ หรือหลังคาบ้านและอาคารสีอ่อน ๆ สะท้อนแสงได้มากและช่วยทำให้โลกเย็นลง ในทางกลับกัน มหาสมุทร ผืนดินแห้ง และเมืองคอนกรีตสีเข้มดูดซับพลังงานความร้อนเอาไว้

เมื่อโลกสูญเสียพื้นที่สะท้อนแสง ไม่ว่าจากการละลายของน้ำแข็งที่บริเวณขั้วโลก เมฆบนท้องฟ้าที่ลดลง หรืออนุภาคบางชนิดในอากาศที่หายไป พลังงานจากดวงอาทิตย์ก็จะถูกกักไว้มากขึ้น โลกจึงร้อนขึ้นเร็วกว่าเดิม และอุตสาหกรรมการท่องเที่ยวที่ขาย “สภาพอากาศดี” เป็นสินค้า ย่อมหนีไม่พ้นผลจากกระทบนี้

จุดหมายปลายทางจำนวนมากถูกสร้างและออกแบบบนสมมติฐานว่าอากาศในอนาคตจะคล้ายกับอากาศในอดีต เมืองในโซนยุโรปขายทัวร์เดินชมเมืองในฤดูร้อน รีสอร์ตริมทะเลขายลมเย็นจากชายทะเล สนามกอล์ฟขายภูมิทัศน์สีเขียวที่สวยงาม รีสอร์ตสกีขายหิมะที่ขาวโพลน แต่เมื่อภูมิอากาศเปลี่ยนไป สมมติฐานเหล่านี้ก็เริ่มหมดอายุ

ต้นทุนต่าง ๆ จึงเพิ่มขึ้นในหลาย ๆ ด้าน โรงแรมต้องใช้ไฟฟ้ามากขึ้นเพื่อทำความเย็น เมืองท่องเที่ยวต้องลงทุนในร่มเงา ระบบพ่นละอองหมอก (Dry Mist) ระบบทำความเย็น น้ำดื่ม ระบบเตือนภัย และพื้นที่พักพิงจากความร้อน นักเดินทางต้องจ่ายค่าประกันการเดินทางที่สูงขึ้น สายการบินต้องรับมือกับความแปรปรวนของอากาศมากขึ้น ส่วนชุมชนท่องเที่ยวต้องรับความเสี่ยงจากพายุ ไฟป่า น้ำท่วม และคลื่นความร้อนที่ถี่กว่าเดิม

 

ทะเลที่เคยขายความสดชื่น กำลังสะสมความร้อน

มหาสมุทรคือหัวใจของการท่องเที่ยวโลก ชายหาด เกาะ เรือสำราญ การดำน้ำ กีฬาโต้คลื่น อาหารทะเล และเมืองชายฝั่ง ล้วนพึ่งพาและต้องการทะเลที่พอจะคาดเดาได้ แต่ทะเลก็เป็นตัวดูดซับพลังงานขนาดใหญ่ของโลก เมื่อ Albedo ของโลกลดลง มหาสมุทรจึงสะสมความร้อนมากขึ้น และส่งผลกลับมายังอุตสาหกรรมท่องเที่ยวโดยตรง

น้ำทะเลที่ร้อนขึ้นทำให้ปะการังฟอกขาว (Coral Bleaching) เกิดบ่อยขึ้น จุดดำน้ำเสื่อมคุณค่า พายุมีกำลังมากขึ้น และชายฝั่งถูกกัดเซาะรุนแรงกว่าเดิม พื้นที่ที่เคยขายความเป็น Summer Paradise อาจต้องเริ่มเปลี่ยนวิธีการขายด้วยคำที่จริงใจกว่า เช่น เมืองที่มีระบบเตือนภัยดี โรงแรมที่มีพลังงานสำรอง หรือชายฝั่งที่มีแผนรับมือพายุ

ความย้อนแย้งคือ ภาคการท่องเที่ยวเองก็เป็นส่วนหนึ่งของปัญหา เครื่องบิน เรือสำราญ โรงแรมขนาดใหญ่ และการเดินทางระหว่างเมืองล้วนใช้พลังงานสูง แม้ตัวอุตสาหกรรมเองจะพูดถึงความยั่งยืนมากขึ้น แต่โมเดลธุรกิจจำนวนมากยังพึ่งพาการเคลื่อนย้ายคนจำนวนมากไปยังพื้นที่เปราะบางในช่วงเวลาสั้น ๆ

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่าโลกร้อนจะกระทบการท่องเที่ยวอย่างไร แต่คือการท่องเที่ยวจะเปลี่ยนตัวเองอย่างไร โดยไม่ทำให้โลกนั้นร้อนเพิ่มขึ้นไปอีก

 

 

มลพิษที่หายไป กับความร้อนที่โผล่มา

หนึ่งในความจริงที่ไม่อยากจะกล่าวถึงคือ มลพิษบางชนิดกลับเคยช่วยบังแดดให้โลกโดยไม่ตั้งใจ อนุภาคซัลเฟตจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิล สามารถสะท้อนแสงอาทิตย์กลับสู่อวกาศ ทำให้โลกเย็นลงบางส่วน แต่อนุภาคเหล่านี้ก็ทำร้ายสุขภาพมนุษย์อย่างรุนแรงเช่นกัน

เมื่อประเทศต่าง ๆ ลดมลพิษทางอากาศเพื่อช่วยชีวิตผู้คน โลกจึงสูญเสีย “ม่านบังแดด” ชั่วคราวนี้ไปด้วย นี่ไม่ใช่เหตุผลให้กลับไปหามลพิษ ไม่มีเมืองท่องเที่ยวใดควรขายอากาศสกปรกเพื่อรักษาอุณหภูมิพื้นที่ให้เย็นลง แต่เป็นเหตุผลให้ยอมรับว่า การทำความสะอาดเศรษฐกิจโลกอาจทำให้ความร้อนที่เคยถูกซ่อนไว้ปรากฏชัดขึ้น

สำหรับภาคการเดินทาง ประเด็นนี้ละเอียดอ่อนมาก กฎควบคุมกำมะถันในเชื้อเพลิงเรือช่วยให้อากาศสะอาดขึ้น ซึ่งดีต่อเมืองท่า ชายฝั่ง และสุขภาพประชาชน แต่เมื่ออนุภาคสะท้อนแสงลดลง ผลเย็นที่เคยเกิดขึ้นโดยบังเอิญก็ลดลงตามไปด้วย โลกจึงเผชิญโจทย์นโยบายที่ไม่สวยงามนัก สิ่งที่ดีต่อปอดมนุษย์อาจทำให้ความร้อนของโลกปรากฏชัดกว่าเดิม

 

Geoengineering คำตอบที่ไม่มีใครอยากขาย

เมื่อโลกสะท้อนแสงน้อยลง ทางเลือกที่รุนแรงที่สุดคือการทำให้โลกสะท้อนแสงมากขึ้นอีกครั้ง นี่คือแก่นของ *Geoengineering บางรูปแบบที่นักวิทยาศาสตร์เริ่มกล่าวถึง เช่น การทำให้เมฆสว่างขึ้น (MCB: Marine Cloud Brightening) หรือการปล่อยอนุภาคบางชนิดในชั้นบรรยากาศสูงเพื่อสะท้อนแสงอาทิตย์

แนวคิดนี้ไม่น่ารื่นรมย์นัก มันฟังดูเหมือนมนุษย์กำลังพยายามทำตัวเป็นพระเจ้า พยายามที่จะซ่อมโลกด้วยการปรับสวิตช์บนท้องฟ้า แต่ยิ่งโลกร้อนเร็วขึ้นมากเท่าไร คำถามนี้จะทำ Geoengineering หรือไม่ ก็ยิ่งถูกเลี่ยงได้ยากขึ้น

อุตสาหกรรมท่องเที่ยวควรสนใจ Geoengineering ไม่ใช่เพราะมันเป็นคำตอบที่ดี แต่เพราะมันอาจกลายเป็นบริบทใหม่ของโลกธุรกิจ หากประเทศใดประเทศหนึ่ง/กลุ่มประเทศหนึ่งตัดสินใจแทรกแซงภูมิอากาศ ผลที่ตามมาอาจกระทบฝน ฤดูกาล พายุ ระบบนิเวศ และจุดหมายปลายทางท่องเที่ยวทั่วโลก 

สำหรับประเทศเกาะ เมืองชายฝั่ง หรือรีสอร์ตสกีที่กำลังสูญเสียฤดูกาลของตัวเอง Geoengineering อาจดูเหมือนประกันภัยสุดท้าย แต่สำหรับพื้นที่อื่น ๆ มันอาจเป็นความเสี่ยงใหม่ที่ไม่มีใครยินยอม อาจมีผู้ได้ประโยชน์และผู้เสียประโยชน์ อาจมีเมืองที่เย็นลง/อากาศขึ้น และเมืองร้อนและแล้งขึ้น

ปัญหาจึงไม่ใช่แค่เทคโนโลยี แต่คืออำนาจ ใครมีสิทธิตัดสินว่าโลกควรสะท้อนแสงมากขึ้นเท่าใด ใครรับผิดชอบหากมรสุมเปลี่ยนทาง ใครชดเชยให้ชุมชนท่องเที่ยวที่เสียรายได้ และใครเป็นคนกำหนดว่าอุณหภูมิแบบใดคืออุณหภูมิที่ “เหมาะสม” สำหรับโลกทั้งใบ

*Geoengineering คือแนวคิดในการแทรกแซงระบบภูมิอากาศของโลกด้วยวิธีทางวิทยาศาสตร์หรือเทคโนโลยีรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อพยายามลดความร้อนของโลกหรือบรรเทาผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

 

จากการขายฝัน สู่การบริหารความเสี่ยง

อุตสาหกรรมท่องเที่ยวคุ้นเคยกับการขายสภาพอากาศเป็นสินค้า เมืองหนาวขายความเย็น เมืองร้อนขายแดด เกาะขายทะเล ภูเขาขายอากาศบริสุทธิ์ แต่ในโลกที่ Albedo ลดลง การขายสภาพอากาศแบบเดิมอาจกลายเป็นความเสี่ยง

ผู้ประกอบการท่องเที่ยวต้องคิดเหมือนบริษัทประกันมากขึ้น ต้องมีข้อมูลความเสี่ยงรายฤดูกาล แผนเปลี่ยนเส้นทาง ระบบคืนเงินที่ยืดหยุ่น มาตรฐานความปลอดภัยจากความร้อน และการลงทุนในจุดหมายปลายทางที่ทนทานกว่าเดิม

โรงแรมต้องไม่ขายแค่วิวดี แต่ต้องขายความสามารถในการอยู่ได้อย่างปลอดภัยเมื่ออากาศสุดขั้ว เมืองท่องเที่ยวต้องแข่งขันกันด้วยร่มเงา ระบบขนส่งสะอาด พื้นที่สีเขียว พลังงานราคาถูก และโครงสร้างพื้นฐานที่ระบายความร้อนได้ดี

ในอดีต การท่องเที่ยวขายคำมั่นว่าโลกกว้างใหญ่ สวยงาม และพร้อมต้อนรับนักเดินทางอยู่เสมอ ในอนาคต คำมั่นนั้นอาจต้องถูกเขียนใหม่ โลกยังสวยงาม แต่ไม่ได้นิ่งเฉย ไม่ได้เย็นพอเสมอ และไม่ได้ให้อภัยต่อธุรกิจที่คิดว่าสภาพภูมิอากาศเป็นแค่ฉากหลังฟรี ๆ อีกต่อไป

 

“มนุษย์อาจเก่งพอจะเปลี่ยนท้องฟ้าได้

แต่ยังไม่มีหลักฐานอะไรที่ยืนยันได้ว่าเราฉลาดพอจะรับมือกับผลของการเปลี่ยนแปลงนั้น”