พัชรวรรณ วรพล

 

ใครเคยไปเที่ยวญี่ปุ่น  ก็คงจะติดใจหลงใหลในความสวยงามทุกฤดูกาลของวิวที่ไม่อยากละสายตา อาหารคาวหวานที่รสชาตินั้นเมื่อได้กินแล้วก็อยากกินอีก ผู้คนส่วนใหญ่ก็สุภาพ เป็นมิตร มีน้ำใจกับชาวต่างชาติ เป็นที่น่าประทับใจ จนทำให้เราต้องสงสัยว่าที่ญี่ปุ่นสามารถสร้างประเทศจนเป็นแบบนี้ได้นั้น แล้วประชาชนคนญี่ปุ่นล่ะ เขาสร้างคนของเขาขึ้นมายังไง ทำไมคนญี่ปุ่นถึงมีระเบียบ เนี้ยบ ใส่ใจในรายละเอียด ซื่อสัตย์ ตรงต่อเวลาและภูมิใจในความเป็นญี่ปุ่นซะขนาดนี้

ความเป็นคนญี่ปุ่นนั้นไม่ได้สร้างขึ้นแค่จากการเรียนรู้ แต่ยังมาจากการ “ส่งต่อ” ตั้งแต่รุ่นปู่ย่าตายายมาจนถึงรุ่นลูกหลานแบบแนบเนียนและทรงพลัง ทั้งเรื่องวัฒนธรรมประเพณี ความเชื่อ วิธีคิด และความเป็นชาตินิยมนั้น เขาได้ส่งต่อกันมายังไง “ความเป็นญี่ปุ่น” จึงอยู่ได้อย่างสง่างามจากรุ่นสู่รุ่นจนถึงทุกวันนี้

 

บ้าน โรงเรียนแห่งแรก

ในวัฒนธรรมญี่ปุ่น “บ้าน” คือพื้นที่เรียนรู้ที่สำคัญที่สุด พ่อแม่สอนให้ลูกรู้จักการทักทาย การกล่าวประโยคสำคัญและมารยาทในชีวิตประจำวัน การฝึกให้เคารพผู้อื่น การกินข้าวพร้อมหน้ากันนั้นก็ยังสื่อถึงความรักความสามัคคีในครอบครัว การพูดคุยการฟังเรื่องราวในอดีตจากปู่ย่าตายายทำให้เด็กซึมซับว่า “ชาติคือครอบครัวใหญ่ที่ต้องรับผิดชอบร่วมกัน” เพราะฉะนั้นบ้านไม่ได้สอนแค่ให้รักครอบครัว แต่ยังสอนให้รักชาติด้วยวิธีที่อบอุ่นที่สุด 

 

โรงเรียน ห้องเรียนแห่งการใช้ชีวิต

โรงเรียนในญี่ปุ่นไม่ได้สอนแค่วิชาอย่างคณิตศาสตร์หรือวิทยาศาสตร์ แต่ยังมี “วิชาคุณธรรม” ที่เน้นเรื่องความรับผิดชอบ ความซื่อสัตย์ และการอยู่ร่วมกันในสังคม การตรงต่อเวลา การทำความสะอาดห้องเรียนร่วมกันเพื่อฝึกความรับผิดชอบต่อส่วนรวม และสิ่งสำคัญอีกอย่างคือ ตำราเรียนประวัติศาสตร์ ซึ่งยังเป็นข้อถกเถียงระดับชาติเพราะตำราเรียนบางเล่มเล่าเรื่องสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยเน้นเรื่องการเสียสละ บางเล่มหลีกเลี่ยงการพูดถึงความโหดร้ายจากการรุกรานของจักรวรรดิญี่ปุ่น แต่สรุปตำราเหล่านั้นก็มีเป้าหมายเดียวกันคือสร้างความภูมิใจในชาติ ผลลัพธ์คือ เด็กญี่ปุ่นจำนวนมากจึงโตมากับภาพจำที่ว่า “ญี่ปุ่นคือชาติที่เข้มแข็งและไม่ยอมแพ้” นอกจากนี้ โรงเรียนยังจัดกิจกรรมระลึกถึงเหตุการณ์สำคัญ เช่น วันที่ 6 สิงหาคม เพื่อรำลึกถึงผู้สูญเสียในวันที่ระเบิดลงฮิโรชิมา มีการร้องเพลงประจำชาติในพิธีสำคัญ

 

ศาลเจ้าและพิธีกรรม

วัฒนธรรมญี่ปุ่นให้ความสำคัญกับพิธีกรรม เช่น การไปศาลเจ้าวันปีใหม่ ใครที่เคยไปเที่ยวญี่ปุ่นน่าจะเห็นว่ามีศาลเจ้าหรือพิธีเฉลิมฉลองเยอะมาก!  ไม่ใช่แค่พิธีทางศาสนา แต่ยังเป็นเครื่องมือที่คนรุ่นก่อนใช้ส่งต่อความทรงจำของชาติ เช่น ศาลเจ้ายาซุกุนิ ที่สร้างไว้เพื่อทำพิธีรำลึกถึงทหารที่เสียชีวิตในสงคราม และแสดงถึงความกตัญญูต่อผู้เสียสละและระลึกถึงด้วยความภาคภูมิใจ

 

ชุมชน พื้นที่ที่เรื่องเล่ากลับมามีชีวิต

เทศกาลท้องถิ่นหรือมัตสึริ (Matsuri) คือสิ่งที่ทำให้คนรุ่นต่าง ๆ มารวมตัวกันในกิจกรรมนั้น ๆ ในหลายเมืองอย่าง ฮิโรชิมา โอซากา หรือโอกินาวา มีงานเทศกาลประจำปีที่จัดเพื่อรำลึกถึงอดีตและเฉลิมฉลองความเป็นชุมชน เช่น งานโอบ้ง (Obon) ที่คนจะกลับบ้านไปเคารพบรรพบุรุษ หรือเทศกาลท้องถิ่นอย่างการเชิดศาลเจ้า การแสดงดนตรีพื้นบ้าน และการเล่าเรื่องวีรบุรุษของเมืองในอดีต กิจกรรมเหล่านี้เป็นเวทีที่คนรุ่นปู่ย่าถ่ายทอดเรื่องราวให้หลาน ๆ ฟังตรง ๆ แบบไม่ต้องเปิดหนังสือเลย

 

จะเห็นว่าการที่คนญี่ปุ่นมีบุคลิกลักษณะและนิสัยเช่นนี้ มันไม่ได้มาจากคำสั่งของรัฐบาลใด ๆ เลย แต่ได้รับจากการส่งต่อแบบค่อยเป็นค่อยไปตั้งแต่ที่บ้าน โรงเรียน และการเรียนรู้จากในชีวิตประจำวัน หลายคนคงเคยได้อ่านมังงะ ดูอนิเมะ หนังหรือซีรีส์ญี่ปุ่นที่มักกล่าวถึงทีมเวิร์ก การฝ่าฟันปัญหาต่าง ๆ จะต้องร่วมมือช่วยเหลือกันจึงจะชนะอุปสรรคได้ อย่าง อลิซในแดนมรณะ (Alice in Borderland) ที่กว่าจะรอดพ้นผ่านมาได้ในแต่ละเกมนั้น ก็ต้องช่วยกันคิดแก้ปัญหา รู้จักเสียสละ ก็เป็นการบ่งบอกถึงการทำงานหรือการแข่งขันกีฬาที่ทุกคนในทีมต้องสามัคคีหลอมรวมเป็นหนึ่งเดียว ในบริษัทญี่ปุ่นจึงไม่เน้น “ฮีโร่” แต่เน้น “ทีม” หรือจะเป็นการต่อสู้กับเหล่าร้ายของพวกคาเมนไรเดอร์หรือมดเอ็กซ์ทั้งหลาย ที่แม้ตัวร้ายจะเก่งกาจน่ากลัวแค่ไหน ก็จะไม่ยอมแพ้ จะสู้ต่อไปเพื่อความถูกต้องและชนะเหนือเหล่าอธรรม ซึ่งเราก็เห็นว่าคนญี่ปุ่นนั้นใจสู้ และอดทนมากแค่ไหน 

 

นายมัตสึชิตะ โคโนซุเกะ ผู้ก่อตั้งเครื่องใช้ไฟฟ้ายี่ห้อเนชันแนล (พานาโซนิก) ที่มีน้ำอดน้ำทน มุ่งมั่น ซื่อสัตย์ ทำธุรกิจผลิตสินค้าโดยนึกถึงสังคมโดยรวมและเพื่อช่วยเหลือผู้คนให้มีชีวิตที่ดีขึ้น หรือยูนิโคล่ แบรนด์เสื้อผ้าขวัญใจหลายคนทั่วโลกนั้น เจ้าของคือนายยานาอิ ทาดาชิ ที่เริ่มต้นโดยการขายเครื่องครัวและเสื้อผ้าผู้ชายในซูเปอร์มาร์เก็ต  ก่อนที่จะมาเปิดร้านยูนิโคล่แห่งแรกในปี พ.ศ. 2527 ถึงตอนนี้มีร้านเปิดแล้วมากกว่า 3,500 สาขาในกว่า 25 ประเทศ จนนายยานาอิกลายเป็นหนึ่งในบุคคลที่ร่ำรวยที่สุดของญี่ปุ่นในปัจจุบัน โดยเคล็ดลับความสำเร็จที่เขาบอกก็คือเขาไม่เคยจมอยู่กับความล้มเหลวมากจนเกินไป 

 

มาจนถึงวันนี้ ความเป็นคนญี่ปุ่นไม่ได้ส่งต่อแค่ในบ้านหรือโรงเรียนแล้ว แต่ยังอยู่บนหน้าจอมือถือนี้ด้วย โดยมี “กลุ่มขวาออนไลน์” เผยแพร่คอนเทนต์ชาตินิยมผ่าน X (Twitter) และ YouTube เช่น การปกป้องภาพลักษณ์ญี่ปุ่น หรือการปฏิเสธความรับผิดชอบทางประวัติศาสตร์ประเด็นสงครามโลก ในอีกด้านก็จะเป็นอินฟลูเอนเซอร์สายวัฒนธรรม เช่น ยูทูบเบอร์พาเที่ยวศาลเจ้า รีวิวชุดกิโมโน หรือสอนทำอาหารญี่ปุ่น โชว์เล่นดนตรีท้องถิ่นดั้งเดิมของญี่ปุ่น ก็มีบทบาทในการส่งต่อ “ความภูมิใจในวัฒนธรรม” แบบบวก ๆ จนโซเชียลมีเดียเป็น “พื้นที่ใหม่ของการส่งต่ออัตลักษณ์” เป็นแรงบันดาลใจให้คนรุ่นใหม่มีส่วนร่วมกับความเป็นคนญี่ปุ่นในวิถีของตนเอง

 

การส่งต่อของคนญี่ปุ่นจึงเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ดีที่สุด เพราะเป็นการส่งต่ออย่างนุ่มนวลแนบเนียนและเต็มไปด้วยความเข้าใจ ความภาคภูมิใจ ถึงแม้จะมีแนวคิดอนุรักษ์นิยมทางวัฒนธรรม แต่คนญี่ปุ่นก็มีความยืดหยุ่นในการยอมรับแนวคิดและวัฒนธรรมใหม่ ๆ ซึ่งเห็นได้ชัดในกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่สนใจการแลกเปลี่ยนระหว่างประเทศและเทคโนโลยีใหม่ ๆ ด้วยเช่นกัน  

 

ความเป็นคนญี่ปุ่นจึงไม่ได้ส่งต่อแบบ “คำสั่ง” แต่มาในรูปแบบของ เรื่องเล่า พิธี เทศกาล ผ่านการใช้ชีวิต การเรียนรู้ และการแชร์บนโซเชียล จากรุ่นสู่รุ่น ความเป็นคนญี่ปุ่นจึงซ่อนอยู่ในทุกจานอาหารที่ปรุง ทุกคำของการทักทาย และทุกโพสต์บนโลกออนไลน์.

 

อ้างอิง

https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/001041407000300202

https://pdfs.semanticscholar.org/5921/f9f5fa677b7e6d5a153804c6b4faa5afc346.pdf

https://apjjf.org/2022/2/schfer

https://japanwatch.today/media/research/project/files/5b8903459f908620932202.pdf

https://note.com/tohoku_itako_661/n/naddf59f31b42

https://haa.athuman.com/media/japanese/culture/2804/

https://www.motenas-japan.jp/japanese-life-culture/